Nieuwsflits » Theosofie » Verder verdiepen? » Moeder van de New Age

Moeder van de New Age I

Volgens Wikipedia is new age een westerse spirituele beweging die ontstond in de 20e eeuw. De aanhangers van new age kijken sinds de jaren 1970 uit naar de komst van een 'nieuw tijdperk' van liefde en licht waarop ze zich voorbereiden door te werken aan eigen spirituele groei. New age is een verzamelterm voor een breed palet aan esoterische filosofie, nieuwe religies, alternatieve therapieën en alternatieve leefwijzen die vanaf de tweede helft van de jaren 1960 van de twintigste eeuw aan populariteit hebben gewonnen.

Overkoepelend gaan new age-aanhangers uit van een holistisch mens- en wereldbeeld, met daarbij het geloof in persoonlijke ontwikkeling, en het geloof dat de mensheid een nieuw tijdperk ingaat. Men ervaart de eenheid van mens, natuur en kosmos. Men hecht waarde aan een intuïtieve en gevoelsmatige benadering van problemen en zaken. New age wordt gezien als een reactie op traditionele monotheïstische religies, maar ook op materialisme, rationalisme en individualisme.

Soms wordt Helena Petrovna Blavatsky wel de moeder van de new age genoemd. Is dit zo? David Spangler* schrijft over vier niveaus waarop men de new age tegemoet kan treden en verkennen.

 

Het eerste niveau is als een oppervlakkig etiket, gewoonlijk in een commercieel verband. Men kan new age-schoenen aanschaffen, new age-kleren dragen, new age-tandpasta gebruiken, boodschappen doen in new age-winkels en in een new age-restaurant eten waar op de achtergrond zacht new age-muziek wordt gespeeld.

Het tweede niveau is wat hij de ‘new age als schone schijn’ noemt. Het voornaamste kenmerk van dit niveau is gehechtheid aan een privéwereld van ego-vervulling en een daaruit voortvloeiende (maar niet altijd duidelijke) terugtrekking uit de wereld. In deze context worden de woorden new age waarschijnlijk het meest gebruikt, jammer genoeg. . . .

Het derde niveau is de new age als de belichaming van verandering. Het bijzondere kenmerk is dan de transformatie zelf, wat gewoonlijk wordt uitgedrukt als een paradigmaverschuiving [of een verandering in de uitgangspunten en waarden in de kern van een bepaalde cultuur]. Dit is het niveau van de besprekingen op veel internationale en regionale conferenties; het wordt bediscussieerd door futuristen en maatschappijhervormers. In deze context wordt het idee van een opkomende nieuwe cultuur gewoonlijk meer gezien op sociaal, economisch en technologisch gebied dan op spiritueel gebied. . . .

Op het vierde niveau is de new age in essentie een spirituele gebeurtenis, de geboorte van een nieuw bewustzijn en een nieuwe manier om het leven te ervaren. . . . Het is de new age als een zijnstoestand, een manier waarop men in relatie staat tot anderen, die wederzijds kracht geeft en verrijkt. Dit niveau concentreert zich meer op de spirituele functie – namelijk op de dienstbaarheid – dan op spirituele ervaring, die het brandpunt vormt dat men vaak op het tweede niveau aantreft – dat van paranormale en spirituele schone schijn.

Waarom wordt H.P.Blavatsky dan soms de moeder van de new age genoemd? Omdat de theosofie volledig beantwoord aan het vierde niveau van Spangler:
”Een spirituele gebeurtenis, de geboorte van een nieuw bewustzijn en een nieuwe manier om het leven te ervaren.”

Naar de biografie van Sylvia Cranston - Het bijzondere leven & de invloed van Helena Blavatsky, Stichtster van de moderne Theosofische beweging.

 

*Spangler, volgde een studie aan de universiteit voordat hij zijn belangstelling richtte op de new age. Hij was mededirecteur van de beroemde Findhorn gemeenschap in Noord Schotland en leidt nu de Lorian Association in de Verenigde Staten. Hij doceert aan verschillende universiteiten en houdt overal in de Verenigde Staten en Canada lezingen. In zijn nieuwste boek, Emergence, the Rebirth of the Sacred, spreekt hij over genoemde vier niveaus waarop men de new age kan verkennen.


Moeder van de new age II

Kurt Vonnegut jr.* schreef een artikel met als titel ‘De geheimzinnige mevrouw Blavatsky’, waaruit het volgende is overgenomen:

Het valt me op dat veel Amerikanen zich vaag ervan bewust zijn dat er ergens in ons P.T. Barnum-verleden een Mw. Blavatsky was.† Als ik hen laat raden wie ze was en wat ze deed, veronderstellen ze gewoonlijk dat ze een uitstekende kwakzalver was onder de vele kwakzalvers die deden alsof ze met de doden spraken. Dit antwoord is onrechtvaardig en getuigt van onwetendheid. . . . Ze was tweeënveertig toen ze hier in 1873 aankwam en haar hoofd was vol occulte theorieën, maar ze walgde van contacten met de doden. . . .

Ze beweerde drie keer rond de wereld te hebben gereisd vóór ze hier haar reis onderbrak. ‘Deze dame’, zei de New Yorkse Daily Graphic, ‘heeft een veelbewogen leven geleid, door rond te reizen in de meeste landen van het Oosten op zoek naar antiquiteiten aan de voet van de piramiden, [en] getuige te zijn van de mysteriën van hindoetempels. . . .’

Ze was om te beginnen zo dapper om geheel alleen zover te reizen. Ze was zo briljant dat ze zich taal na taal eigen maakte om te weten te komen wat plaatselijke wijzen wisten. En ze was zo edelmoedig, waarbij ze bijna niets voor zichzelf verlangde. . . . En ze was doodsbang dat ongetrainde, onwaardige personen zouden knoeien met magie en de boel op stelten zouden zetten. Ze maakte in Amerika vijanden door te zeggen dat mediums afschuwelijke risico’s namen met krachten die ze niet begrepen

Vonnegut citeert dan het volgende uit een van HPB’s artikelen over occultisme:

Het motief, en alleen het motief, bepaalt of het uitoefenen van macht zwarte en verderfelijke, dan wel witte en goedaardige magie is. Het is onmogelijk gebruik te maken van spirituele krachten als er in de handelende persoon ook maar een zweem van zelfzucht is overgebleven. Want als de bedoelingen niet volkomen zuiver zijn, zal het spirituele zich omvormen tot het psychische, zal het op het astrale gebied werken, en kunnen er daardoor verschrikkelijke gevolgen worden teweeggebracht. De vermogens en krachten van de dierlijke natuur [de psychische natuur] kunnen zowel door zelfzuchtige en wraakgierige, als door onzelfzuchtige en vergevensgezinde mensen worden gebruikt; de vermogens en krachten van de geest staan alleen ter beschikking van hen die volkomen zuiver van hart zijn – en dat is goddelijke magie.

Hij besluit zijn lange artikel:

Ik heb Mw. Blavatsky bij wijze van spreken van binnenuit benaderd; ik heb naar haar geluisterd en naar degenen die van haar hielden. Ik had even gemakkelijk kunnen aannemen dat haar leven een klucht was en gretig haar vele vijanden kunnen citeren, die dachten dat ze een onbeschaamde bedriegster was. Op zijn minst bracht Mw. Blavatsky wijsheid uit het Oosten naar Amerika, dat deze hard nodig had en nog steeds heeft. . . . Dus zeg ik, ‘Vrede en eer voor Mw. Blavatsky.’ Ik ben verrukt en geamuseerd dat ze Amerikaans staatsburger was. . . . Ook al was ze misschien wat zonderling, ze was iets heel moois; ze dacht dat alle mensen haar broeders en zusters waren – ze was een wereldburger. Ze zei onder andere dit:

Laat niet de felle zon één traan van smart drogen
vóór u die zelf van het gezicht van
iemand die lijdt heeft afgewist. 

 

*Kurt Vonnegut Jr. (Indianapolis (Indiana), 11 november 1922 – New York, 11 april 2007) was een Amerikaans schrijver en schilder. Post Modernisme. Bekend werk: Slachthuis vijf

Noot vert.: Phineas Taylor Barnum (1810-91), een Amerikaanse impresario, die ‘De grootste show op aarde’ creëerde, een combinatie van museum, menagerie en circus, waarmee hij de wereld rondreisde.

MOeder van de new age III

Spangler citeert uit The Transformations of Man (1956) door Lewis Mumford*:

"We leven op de rand van een nieuw tijdperk: het tijdperk van een open wereld en van een zelf dat in staat is zijn rol te spelen in dat grotere verband. Een eeuw van vernieuwing, waarin werk en vrije tijd en leren en liefde zich zullen verenigen om een nieuwe vorm voort te brengen voor elk stadium van het leven, en een hoger pad voor het leven als geheel.”

Spangler geeft als voorbeeld van het vierde niveau waarop ‘het idee van een new age als spiritueel verschijnsel wordt besproken en voorspeld’, het werk van metafysische en esoterische groepen zoals de Theosophical Society. In 1977 hield Spangler twee lezingen over theosofie. Een vond plaats in Ferndale in Detroit op 15 oktober 1977, waaraan het volgende is ontleend:

Ik hoorde over de Theosophical Society en over de theosofie zelf toen ik 15 of 16 was, maar ik ging pas echt theosofische boeken lezen toen ik begin twintig was. Vóór die tijd had ik verschillende soorten innerlijke ervaringen die me ervan overtuigden dat we in een wereld met vele dimensies leven. . . . Toen ik lezingen begon te geven, had ik een dieper, gestructureerder soort inzicht nodig waarop ik me kon richten. . . . Ik werd naar de theosofie verwezen. Dit gebeurde in 1965.”

De spreker gaf toen een overzicht van de westerse geschiedenis vóór de moderne theosofie op het toneel verscheen. Hij begon met de periode toen het christendom van Rome het won van het Keltische christendom en het Vaticaan de opperste heerser was. Toen volgde de opstand van wetenschappelijk ingestelde mensen, die hun onderzoekingen beperkten tot wat door de vijf zintuigen kan worden gekend. Ze stopten alle kennis in kleine vakjes, zegt Spangler, en beschouwden alleen deze kennis als echt, terwijl ze 90% van het heelal weglieten – het onzichtbare heelal. Dit veroorzaakte een scheiding onder de mensen en bood de mogelijkheid tot tirannie.

Spangler vervolgt:

Dus dan komt er iets dat wetenschappers wakker schudt, om ze op nieuwe manieren te laten kijken. Maar wat zou groot genoeg kunnen zijn, sterk genoeg en vreemd genoeg om wetenschappers wakker te schudden op het dieptepunt van het materialisme van de negentiende eeuw? Een vrouw die sigaretten rookte en Mw. Blavatsky heette. Ze was iemand die het vermogen had aan te tonen dat bepaalde veronderstellingen waar de wetenschap van uitging, alleen maar veronderstellingen waren. En we hebben veel aan haar te danken, of we theosoof zijn of niet. . . . Ze is een ware pionier, een echte Copernicus, zo u wilt. En omdat de meeste dingen door groepen worden gedaan, verschenen samen met Mw. Blavatsky de theosofische beweging en de theosofie. De theosofie maakte deel uit van het voertuig dat was gekozen om het besef te doen herleven dat alles in de wereld dat betekenis heeft, maar niet toegankelijk is of waarneembaar voor de vijf zintuigen, esoterische kennis is; esoterische traditie in de diepste en hoogste zin – een studie van essenties. . . . Theosofie is een ideaal voertuig, een vurig en hartstochtelijk voertuig om in het menselijke bewustzijn in het Westen enig werkelijkheidsbesef te brengen. Men zegt dat theosofie wordt geïnspireerd door de broeders, of meesters van mededogen en wijsheid.”

*Lewis Mumford: Lewis Mumford (Flushing19 oktober 1895 – Amenia26 januari 1990) was een Amerikaans historicus, wetenschappelijk filosoofliterair criticus en schrijver. Hij is vooral bekend van zijn studie van steden en stedelijke architectuur en door zijn pionierswerk binnen de techniekfilosofie.

Moeder van de new age IV

David Spangler hield op 11 oktober 1977 aan het hoofdkwartier van de Theosophical Society in America in Wheaton, Illinois, nog een toespraak, ‘Theosofie, het persoonlijke avontuur, een kans voor de wereld’. In de loop van de lezing besprak hij twee moeilijkheden die onderzoekers met metafysische belangstelling tegenkomen en moeten overwinnen.

De eerste is het gevaar om een overdosis zogenaamde occulte informatie tot zich te nemen wat, zo zegt Spangler, onvermijdelijk leidt tot mentale indigestie, verwarring en een toestand van opwinding waarin steeds meer ‘esoterische beloningen’ worden verwacht. De lawine van occulte literatuur die de markt overstroomt, verergert het probleem. De tweede is dat de onderzoeker moet inzien dat al deze literatuur en de schrijvers ervan niet hetzelfde zeggen; daarom kunnen de geschriften niet in alle opzichten waar zijn. Hierover zegt Spangler:

Iedereen die diep in de esoterische beweging duikt, kan dit begrijpen want er zijn in onze wereld verschillende esoterische tradities. Er is theosofie, er is de Arcane School* en de geschriften van Alice Bailey*, er is Rudolf Steiner* en de antroposofie, er zijn talrijke uitspraken door verschillende mediums zoals bijvoorbeeld het Seth-materiaal*. Er zijn dingen zoals in Findhorn* en er is het werk dat wordt gedaan op het gebied van het parapsychologisch onderzoek en in de biofeedback. Het zou prettig zijn als al deze bronnen hetzelfde zeiden, maar dat is niet zo.

Nu is dit niet verwonderlijk als men bedenkt dat de innerlijke gebieden minstens zo ingewikkeld zijn als de fysieke wereld. Het is best mogelijk dat iemand het leven op aarde bestudeert en in het zuidwesten van dit land aankomt, iemand anders in het midwesten, en weer een ander in Afrika of in Azië. Hun verslagen zouden niet gelijk zijn. De aarde is een hete plaats waar niets leeft. Of de aarde is niets dan een enorme stad waarin ook niets schijnt te leven. Of de aarde is een woud, of alle levende dingen op aarde zijn geworteld. . . .

Volgens mij werden de Theosophical Society en de theosofie als herkenbaar begrip honderd jaar geleden gecreëerd door de meesters van wijsheid om een instrument te scheppen, om een vlammend instrument te smeden, dat ons de middelen kan geven om om te gaan met de verruimde gewaarwordingen in een rijker heelal, zodat we niet worden overweldigd en we grotere patronen van synthese en eenvoud ontdekken. 

De Theosophical Society werd in het leven geroepen om een orgaan van energie te zijn dat ons kan helpen om door te schuiven van niveaus waar we verschillen naar het waarnemen van essentie; en om vanuit de gewaarwording van de essentie de heelheid te kunnen waarnemen en op grond daarvan te handelen, een heelheid die ons verbindt. Dit is duidelijk aangegeven in de eerste doelstelling van de Society, namelijk een broederschap te stichten onder alle wezens in onze wereld. U ziet dus dat Findhorn in feite in het verlengde ligt van de theosofische beweging.

Als we een ogenblik bedenken wie de meesters van mededogen en wijsheid zijn, en wat ze vertegenwoordigen, dan wordt dit ons misschien duidelijker. Als ik iets creëer, dan is het een verlengstuk van wat ik ben – hopelijk. De Theosophical Society werd geschapen door mensen, maar was ook een schepping, een verlengstuk, of een tevoorschijn komen uit het niveau of gebied van het leven . . . dat de personificatie of de belichaming is van de beginselen van synthese en heelheid.”

 

 

*Arcane School: de school, in 1923 opgericht door Alice A. Bailey, biedt wereldwijd een opleiding in de wetenschap van de ziel.

*Alice Ann Bailey (1880-1949) was een zeer invloedrijke occulte leraar in haar tijd. Ze had de leiding van de Theosophical Society.

*Rudolf Joseph Lorenz Steiner (1861- 1925) was een Oostenrijkse esotericus, schrijver, architectfilosoof en had een geheel eigen zienswijze op pedagogie. Hij is bekend geworden als grondlegger van de antroposofie .

*De Findhorn Foundation is een Schotse charitatieve vereniging en de spirituele gemeenschap

*Het Seth Materiaal is een reeks geschriften gedicteerd door Jane Roberts aan haar echtgenoot van 1963 tot 1984. Ze beweert dat deze woorden werden gesproken door een entiteit met de naam Seth.

Moeder van de new age V

De spreker (David Spangler) omschrijft vervolgens de aard van de meesters van wijsheid en noemt de theosofische beweging een manifestatie van hun werk. ‘De theosofische beweging’, voegt hij eraan toe, ‘is in feite de moeder van de hele new-age-beweging en heeft als zodanig een enorme rol te spelen in de ontwikkeling van de new age.’

Findhorn, de new-age-gemeenschap in Noord-Schotland die door Spangler wordt beschouwd als een verlengstuk van de theosofische beweging, is ‘een archetypisch new-age-centrum en -gemeenschap’ genoemd ten behoeve van honderden kleine gemeenschappen die de laatste decennia in Noord- en Zuid-Amerika, in Europa en in delen van het Oosten zijn ontstaan. De schrijfster van dit boek, [Sylvia Cranston], heeft er in de zomer van 1978 lezingen gegeven. Het was interessant te zien dat, hoewel deze gemeenschap niet sektarisch is, de religieuze/filosofische achtergrond van de meeste inwonende leden ofwel de Arcane School van Alice Bailey, de antroposofie van Rudolf Steiner, of de theosofie was. Zowel Mw. Bailey als dr. Steiner hadden een verleden in de Theosophical Society. Bailey was een aantal jaren actief in de Society in Californië, terwijl Steiner van 1902 tot 1913 aan het hoofd stond van de Duitse Theosophical Society.

Terwijl Mw. Bailey openlijk erkende dat ze HPB en de theosofie veel verschuldigd was, was dit anders met Steiner. In zijn autobiografie, die twee jaar voor zijn dood in 1925 werd geschreven, houdt hij vol (evenals daarna zijn volgelingen) dat hij vóór, tijdens en na zijn band met de TS altijd zijn eigen lijn van leringen volgde en op geen enkele manier werd beïnvloed door de theosofie. Zelfs zijn welwillende biograaf, Colin Wilson, die naar HPB verwijst als een ‘mengsel van kwakzalverij en literair genie’, erkent dat het ‘duidelijk lijkt dat de theosofie een veel grotere invloed uitoefende dan [Steiner] bereid was toe te geven’.

De Nederlander H.J. Spierenburg heeft grondig onderzoek gedaan naar deze invloed. Hij heeft alle bekende brieven van Steiner onderzocht en de 350 delen van zijn Gesamtausgabe doorgenomen. Het resultaat werd uitgegeven in een reeks artikelen in het Nederlandse tijdschrift Theosofia en werd daarna in het Engels vertaald door J.H. Molijn. Hieronder wordt een selectie gegeven ingedeeld in vier categorieën, voornamelijk ontleend aan lezingen en brieven:

1. Een Profetie van Nostradamus

In een lezing op 10 juni 1904 sprak Steiner over deze voorspelling van Nostradamus:

Wanneer aan de 19de eeuw een einde zal zijn gekomen, zal een van de Broeders van Hermes uit Azië komen en zal de mensheid weer verenigen.

Hij gaf als commentaar: ‘De Theosophical Society is een vervulling van deze profetie van Nostradamus.’ Men herinnert zich misschien dat HPB in het voorwoord van Isis Ontsluierd (1:vii, Eng. uitg.) verklaart dat haar boek ‘de erkenning bepleit van de hermetische filosofie, de universele wijsheid-religie van de oudheid, als de enig mogelijke sleutel tot het Absolute in wetenschap en theologie’.

2. De Geheime Leer

In een brief aan Maria Von Sivers (20 augustus 1902) schreef Steiner: ‘De Geheime Leer is goed aangekomen en ligt op mijn schrijftafel; ze bewijst me goede diensten bij mijn studies ervan, waarbij ik haar voortdurend raadpleeg.’

Vervolgens citeert hij De Geheime Leer (1:72) in een brief aan Gunther Wagner en citeert een van de stanza’s van Dzyan, over het feit dat onze planetaire wereld bestemd is om zeven waarheden te ontvangen. Er zijn er al vier ontvangen, omdat de mensheid nu in het vierde stadium of de vierde ronde is. Steiner merkt op: ‘Laat ik u voorlopig zeggen dat de theosofie, dát deel van de theosofie dat in de esoterische gedeelten van De Geheime Leer is opgenomen, een samenstelling van delen van de vijfde waarheid is.’

Nog op 21 juni 1909 schreef Steiner: ‘. . . de stanza’s van Dzyan en de brieven van de meesters zijn nog lang niet volledig begrepen en men zou ze daarom intensief moeten bestuderen, omdat ze tot de grootste wijsheid behoren die in de evolutie van de mens is onthuld’.

3. De Meesters van wijsheid en mededogen

In een brief aan een zekere Anna Wagner Steiner, gedateerd 2 januari 1905, schreef Steiner:

U weet dat er achter de gehele theosofische beweging hoogontwikkelde wezens staan die we ‘meesters’ of ‘mahatma’s’ noemen. Deze verheven wezens hebben reeds de weg afgelegd die de mensheid als zodanig nog moet gaan. Ze werken nu als de grote ‘leraren van wijsheid en harmonie. . . .’ Op dat moment zijn ze actief op de hogere gebieden, waarnaar de rest van de mensheid in de loop van de komende ontwikkelingstijdperken, zogenaamde ronden, zal opklimmen. Op het fysieke gebied werken ze door middel van ‘boodschappers’.

Hij schreef in een brief aan Maria Von Sivers (9 januari 1905):

Liefste, laten we de moed niet verliezen: zolang we in contact staan met de grote Loge, kan ons in werkelijkheid niets gebeuren, wat er ook schijnbaar gebeurt. Slechts door ons moedig volhouden zijn we verzekerd van de hulp van de verheven meesters.

4. H.P. Blavatsky

Hier volgt een citaat uit een lezing die Steiner op 5 mei 1909 in Berlijn gaf:

Om het werk van H.P. Blavatsky te kunnen begrijpen, moet men het vermogen tot oordelen bezitten, en, wat heel wonderlijk lijkt, veel meer dan H.P. Blavatsky zelf had! Dat wist ze en dat is de reden dat ze zei: ‘Deze zaken zijn niet van mij afkomstig; ze zijn afkomstig van die hoge individuen die achter onze beweging staan. . . .’ Laten we aannemen dat ze de waarheid sprak. Laten we aannemen dat er werkelijk van die grote meesters van wijsheid en harmonie zijn en dat die haar hebben geïnspireerd. Laten we dat aannemen, dan kan alles worden verklaard zonder dat er sprake is van wonderen. Dan staan er immers grote, krachtige individuen achter haar en was ze het werktuig om aan de wereld deze grote geheimen mee te delen. Dan zou iemand hooguit kunnen vragen: ‘Waarom dan deze Blavatsky?’ Maar wie zoiets zegt, begrijpt deze tijd niet. Wanneer iemand anders geschikt was geweest om een kanaal te zijn voor de woorden van de meesters van wijsheid en harmonie, . . . dan had men die ander genomen. . . . Wat nodig was, was zielengrootsheid en een hart vol toewijding om datgene in zich op te kunnen nemen wat de mensheid moest worden ingeprent. Die had ze! Gaat men daarvan uit, dan kan alles worden verklaard.

[Omdat in haar boeken] zaken zijn te vinden die tot het meest imposante van de mensheid behoren, die men zelfs bij de grootste geleerden niet kan vinden, kunnen ze niet door haar zijn verzonnen. En dit zal de wereld elke dag meer moeten inzien.

Moeder van de new age VI

*Stephan A. Hoeller, ‘H.P. Blavatsky: Als vrouw een mysterie, en een held van het bewustzijn’, The Quest, Wheaton, Illinois, herfst 1991, 70-77. Het artikel is ingekort.

Als we proberen het karakter te schetsen van de verbazingwekkende vrouw en magiër Mevrouw Blavatsky, en bepaalde indicaties van de aard van haar werk te geven, is het voor ons inzicht misschien nuttig om deze persoon en haar missie eerst historisch te plaatsen. Zelfs al zouden alle goed ingelichte personen het erover eens zijn dat ‘HPB’, zoals ze bekend stond en vaak nog staat, veel unieke eigenschappen bezat, is het ook waar dat zij en haar werk behoren tot een bepaalde en bijzondere soort traditie, die de laatste decennia in toenemende mate erkenning heeft gekregen door de wetenschap en die bekend werd als de traditie van de alternatieve werkelijkheid

De westerse (oorspronkelijk mediterrane) cultuur bezit twee werkelijkheden en rond deze groeperen zich twee tradities. Een voorbeeld van de eerste traditie is het wereldbeeld van de oude joden en de Grieken uit het tijdperk van Homerus. Een van de eerste kenmerken ervan is dat de mens een lichaam is dat al dan niet een ijl aanhangsel heeft dat een ziel wordt genoemd. Volgens deze werkelijkheidstraditie is naast het lichaam de rede het belangrijkste deel van de mens. Met deze rede herkent de mens de wil van God of van de goden en met dezelfde rede bedwingt de mens de natuur en onderwerpt haar aan zijn wil. Psychologisch uitgedrukt is deze eerste werkelijkheidstraditie hoofdzakelijk gebaseerd op het menselijke ego. Rede, wil, wet, de unieke positie van individuen en van volkeren in de loop van de geschiedenis, dit zijn de kenmerken van de eerste werkelijkheid.

De tweede kijk op de werkelijkheid verschilt van de eerste. Deze is niet geworteld in de openbaring van een monotheïstische God en evenmin in de zogenaamde helderheid van de rede van Aristoteles. De tweede, alternatieve, werkelijkheid komt van oude volkeren zoals de Kelten ten noorden en de Egyptenaren en de Babyloniërs ten zuiden van het Middellandse-Zeebekken. De grote vertegenwoordigers van deze werkelijkheid waren het platonisme, neoplatonisme, pythagorisme, de hermetische leer en het gnosticisme in de oudheid. Daarnaast vinden we talrijke latere vertegenwoordigers van deze traditie in de hele geschiedenis van de westerse spiritualiteit.

Wat zijn de voornaamste kenmerken van deze alternatieve werkelijkheidstraditie? De alternatieve werkelijkheid zegt gewoonlijk dat er een lichaam, een ziel en een geest is; en dat de laatste twee in fundamentele zin boven het lichaam staan. Het niet-fysieke deel van de mens is in staat tot praktisch oneindige graden van uitbreiding; deze uitbreiding wordt bereikt door een groei van bewustzijn door inwijding. De alternatieve werkelijkheidstraditie beweert ook dat in plaats van de natuur te onderwerpen door de intellectuele wil, de mens eigenlijk een band van sympathie moet aangaan met de natuur. Men stelt zich voor dat zo’n band mogelijk is omdat bepaalde subtiele spirituele verbindingen worden gezien als een brug tussen de natuur van de mens en de natuur in de wereld buiten hem. In een ander opzicht zou het ook juist zijn te zeggen dat, terwijl de eerste werkelijkheid de mens voorschrijft de kosmos te onderwerpen door de rede en de wil, de tweede of alternatieve werkelijkheid de belofte in het vooruitzicht stelt dat de mens de kosmos kan overstijgen door een proces van bewustzijnsgroei door inwijding.

Het wereldbeeld van de alternatieve werkelijkheid is magisch. Magie wordt taalkundig in verband gebracht met het idee van grootsheid, zoals blijkt uit woorden zoals magnifiek, magistraal en zelfs magneet, die alle de Indo-Iraanse lettergreep mag bevatten. Het magische wereldbeeld ziet in de innerlijke schuilhoeken van de mens een verborgen grootsheid en beweert dat door deze grootsheid doeltreffend tot manifestatie te brengen, de mens de beperkingen van een belichaamd bestaan in de kosmos te boven kan komen, en zelfs de wereld helemaal te boven kan komen. De mens ontgroeit de stof, de natuur en de kosmische orde en gaat in toenemende mate op in het rijk van het bovennatuurlijke, een wereld van bovenzintuiglijke werkelijkheid. 

Omdat er tegenwoordig meer aandacht wordt besteed aan de natuur, Gaia, scheppingsspiritualiteit en dergelijke, is het belangrijk te bedenken dat de alternatieve werkelijkheid en de traditie die daarop is gebaseerd, berusten op het menselijk vermogen uit te stijgen boven de aarde, de natuur en de kosmos, en niet alleen op een harmonische aanpassing daaraan. De alternatieve werkelijkheid is ook niet stamgebonden en benadrukt zelfs niet de sociale situatie. Ze richt zich niet op de manier waarop mensen op de meest zinvolle wijze kunnen samenleven, maar eerder en voornamelijk op hoe de onuitsprekelijke grootsheid kan worden ontdekt en vrijgemaakt in de individuele menselijke ziel. Zo zien we dat de verschillende belichamingen van deze tradities tegelijk universele broederschap benadrukken in tegenstelling tot stam- en nationale trouw en bevestigen dat de samenleving kan worden verbeterd, niet door collectieve middelen, maar door de innerlijke transformatie van individuen waaruit die samenleving bestaat. De waarden van stam, land, samenleving en in feite van de hele kosmos worden radicaal gerelativeerd door de ontdekking van de onuitsprekelijke grootsheid die zetelt in de menselijke geest.

Dr. Stephan A. Hoeller, schrijver van een artikel met de titel ‘H.P. Blavatsky: als vrouw een mysterie en een held van het bewustzijn’,* is wetenschappelijk medewerker in vergelijkende godsdienstwetenschap aan de University of Oriental Studies in Los Angeles en deskundig op het gebied van de gnostici en van Jung. Deze bijdrage over H.P. Blavatsky is een herziene versie van een toespraak, gehouden op 8 mei 1991 aan het hoofdkwartier van de Theosophical Society in America in Wheaton, Illinois, ter gelegenheid van de honderdste verjaardag van haar overlijden.